Bạn Ấy Không Phải Người Xấu, Bạn Ấy Chỉ Chưa Giỏi Thôi

Bằng một cách nào đó, trong những khúc quanh của cuộc đời, có nhiều lúc tôi trở thành một thành phần cá biệt. Và rất thường xuyên, những khi cá biệt đó tôi thường bị đánh đồng với một nhân cách xấu. Bởi người khác nhưng tai hại hơn, là đôi khi tôi cũng tin chính mình chẳng tốt đẹp gì mấy. Có thể là khi tôi chuyển lên một trường chuyên để học và bằng một cách thần thánh tôi đã từ đứa đứng nhất lớp nhanh chóng tụt xuống đứng bét lớp ở trường mới. Và tôi tin rằng tôi là một kẻ xấu. Khi tôi không tìm ra hứng thú để học đại học, tuột dốc triền miên và nhanh chóng lại trở thành một sinh viên cá biệt đứng cuối lớp. Tôi lại nghĩ mình là một nhân cách tệ hại. May mắn thay, cuộc đời là một hình sin và khi tôi dần thoát khỏi cái đáy của hình sin, tôi bắt đầu ngưng nghĩ mình là nhân cách xấu, mà quái đản hơn, tôi bắt đầu coi những kẻ xếp cuối như tôi hồi xưa là "người xấu". Đúng vậy, bạn không nghe nhầm đâu, là tôi đang nói về "người xấu". Bởi tôi biết bạn sẽ thắc mắc "vớ vẩn, học kém thì liên quan gì tới người xấu". Nhưng sự thật, chúng ta đều rất thường xuyên làm hoặc suy nghĩ tương tự như vậy với những người quanh chúng ta: Chúng ta đánh đồng nhân cách với kỹ năng (và nhiều thứ khác). Thông qua rất nhiều ngầm định (assumptions) và thiên kiến (bias), để gắn nhãn (labelling) cho người khác, và đôi khi cho cả chính mình. "Cái loại im lặng, tẩm ngẩm tầm ngầm ấy, thì chả có gì tốt đẹp đâu" đây là một câu thoại trong Limelight một phim rất hay của Charlie Chaplin mà tôi xem gần đây, của bà chủ trọ nói về cô vũ công ballet (mà bị nghi nhầm là "gái"). Ôi, nghe xong câu này tôi thấy mình ở đó. Bằng cách nào đó rất thường xuyên bởi quá im lặng và kín tiếng, tôi thường được gắn nhãn là "khinh người", "nguy hiểm", "kiêu ngạo"... Nào, vậy bây giờ chúng ta thử ngồi xuống bóc tách mọi thứ và nhìn kỹ hơn về cách mà chúng ta tư duy để xem bằng cách nào mà chúng ta đã đánh đồng đủ thứ trên đời với nhân cách nhé. Chúng Ta Nhầm Lẫn Kỹ Năng/Hiểu Biết (Skill/Knowledge) Và Những Thứ Khác Với Giá Trị Sống (Personal Values) "Cô ta suốt ngày cáu gắt" "nên cô ta chẳng ra gì, đồ đáng ghét". Ở đây đã có tới hai lần gắn nhãn và giả định, một lần ở "suốt ngày" bởi vì thực sự thì chẳng có ai "suốt ngày" làm cái gì đó. Và một lần ở việc gắn chung cái nhãn "cáu gắt" và "xấu tính" với nhau. Nếu hiểu đúng đắn, thì cáu gắt hay nổi giận, bực bội là một thứ sinh ra với mục đích tốt để giúp "loại trừ chướng ngại vật" nhưng nếu một người không biết cách sử dụng nó hợp lý dẫn đến đôi khi cáu gắt, giận dỗi